Мине шжрм



Баш6ортостан Республика3ы м17ариф министырлы7ы

М.Ис6ужин исеменед1ге

136-сы баш6орт лицейы

Мине5 ш1ж1р1м

Эшл1не Байм2х1м1това Алтынай

М.Ис6ужин исеменд1ге

136 -сы баш6орт лицейыны5

3в класы у6ыусы3ы

ет1ксел1ре Ми5лей1рова

Р1ши81 Фәйз1хм1т 6ы8ы,

башлан7ыс кластар у6ытыусы3ы 31м

Байм2х1м1това !мин1 !н91р 6ы8ы

тарих у6ытыусы3ы

2ф2 – 2012

Й2км1тке3е

Инеш

Ш1ж1р1л1р8е5 килеп сы7ыуы

!йле ырыуы ш1ж1р13е

Мине5 7аил1м тарихы

Йом7а6лау

Инеш

Борон-борондан к9п халы6тар8а 98 ырыу, 61бил1 тарихын, т2рл2 х1л-ва6и7алар8ы, ата-бабаларыны5 исемд1рен телд1н-телг1 32йл1п тапшыра киле9, а8а7ыра6 6а7ы87а терк1й барыу 7181те й1ш1г1н. №у5ынаныра6, м141л1н, Европа халы6тарында7ы хроника, скандинавиялылар8а7ы сага, рустар8а7ы летопись, т2рки 31м баш6а к2нсы7ыш халы6тарында7ы т1утарих, ва6и7анам1, ш1ж1р1 ке9ек бик 131ми1тле тарихи йылъя8малар формалаш6ан. Шулар р1тен1 баш6орт ш1ж1р1л1рен д1 индерерг1 м2мкин.

Ш1ж1р1 тура3ында к9ренекле фольклорсы 7алим Салауат Галин

«Тел ас6ысы – халы6та» тиг1н китабында а5лайышлы 31м й2км1ткеле итеп я87ан. «Ш1ж1р1-асылда, баш6орт хал6ыны5 тарихына б1йле, я8ма7а к9серелг1нг1 тиклем ш1ж1р1л1р 81 телд1н телг1, быуындан быуын7а йола буйынса тапшырыла килг1н».

Та7ы бер к9ренекле 7алимыбы8 Рим Й1н7ужин а7айыбы8: «Баш6орт ш1ж1р1л1ре – XVI – XIX быуаттар8ы5, 1 6ай3ы бер осра6та унан элг1рер1к осор8о5 98енс1лекле я8ма 6омарт6ылары, — тип я8а.

К9ренекле 7алим Раил Кузеев 1960 йылда ба4ылып сы66ан «Баш6орт ш1ж1р1л1ре» тиг1н китабыны5 да бик ти8 арала таралып б2т29е хал6ыбы88ы5 98 ш1ж1р13е мен1н 6ы8ы63ыныуын к9р31т1.

У6ымышлы атай-олатай8арыбы8 7аил1 ш1ж1р13е л1 т282г1н. Шулар8ы5 бере3е бе88е5 7аил1 л1 3а6лан7ан.

Эшемде5 т2п ма6саты булып 7аил1мде5 9тк1нд1рен, уны5 билд1ле кешел1рен 2йр1не9. Был тема 31р ва6ыт актуаль, с2нки 31р кеше 98ене5 9тк1нд1рен белерг1 тейеш. Был эште 2л1с1йем мен1н 6артатайымды5 32йл1г1нд1рен1 таянып я88ым.

Ш1ж1р1л1р8е5 килеп сы7ыуы

Ш1ж1р1 71р1п теленд1 «а7ас» тиг1н 398. Борон заманда бе88е5 олатай8арыбы8 ырыу-61бил1не, н14ел-н1с1пте, ата-бабалар8ы5 исемд1рен а7ас р19ешенд1 тарма6ландырып я8а бар7ан. «Ни эшл1п а7ас 3ыма6 т2ш2рг1нд1р ик1н?» тиг1н 3орау тыуыуы ихтимал. А7ас борон7о баш6орттар8а 3ауаны, ер8е, ер а4тын берл1штере9се билд1 бул7ан. Шул у6 ва6ытта халы6ты5 тормошон да са7ылдыр7ан.

Тамыры – 9тк1небе8, олоно – б2г2нг2б28, тарма6-бота6тары-кил1с1гебе8. №1р а7ас, 1лбитт1, ф161т 98 тамыры аша 7ына 3ут ала. А7ас ни тиклем ны7ыра6 31м т1р1нер1к тамырлана — шул тиклем мулыра6 3ут ала, ны7ыра6, сы8амлыра6, сифатлыра6 була, 6уйыра6 тарма6лана. Бота6тары ла 6е91тлер1к, 94ентел1ре л1 к2сл2р1к була. Кешелек донъя3ы ла, айырым халы6тар 8а, ырыу — 61бил1л1р 81 шулай у6. Бына ни 2с2н хал6ыбы8 ш1ж1р1не а7ас р19ешенд1 я8ып 6алдыр7ан. :ыпса6 ырыуы ш1ж1р13е а7ас р19ешен айырыуса ны6 3а6ла7ан. ! баш6а ырыу8ар8ы5 ш1ж1р13енд1 т2п форма ны6 3а6ланма7ан, 1 шулай 8а ш1ж1р1 тиг1н атама ны7ынып 6ал7ан.

Ш1ж1р1 тура3ында к9ренекле фольклорсы 7алим Салауат Галин

«Тел ас6ысы – халы6та» тиг1н китабында а5лайышлы 31м й2км1ткеле итеп я87ан. «Ш1ж1р1-асылда, баш6орт хал6ыны5 тарихына б1йле, халы6ты5 98е ижад итк1н и5 т19ге я8ма 6омарт6ыларыны5 бере3е, — ти 7алим. — Я8ма7а к9серелг1нг1 тиклем ш1ж1р1л1р 81 телд1н телг1, быуындан быуын7а йола буйынса тапшырыла килг1н».

Та7ы бер к9ренекле 7алимыбы8 Рим Й1н7ужин а7айыбы8: «Баш6орт ш1ж1р1л1ре – XVI – XIX быуаттар8ы5, 1 6ай3ы бер осра6та унан элг1рер1к осор8о5 98енс1лекле я8ма 6омарт6ылары, — тип я8а. – Ш1ж1р1л1р8е ырыу т282г1н. Ырыу тар6ал7ан осра6та ту7андаш бер нис1 ауыл кешел1ре т282й башла7ан. Бындай ш1ж1р1л1рг1 ауылды5 барлы6 ир енесен1н бул7ан кешел1ре терк1л1 бар7ан. Ырыу, 61бил1 ке9ек эре й1м7и1т берл1шм13ене5 ш1ж1р13е 6ы8ы6лыра6, с2нки улар7а баш6орт хал6ы тарихыны5 м23им ва6и7алары я8ыл7ан бул7ан.

К9ренекле 7алим Раил Кузеев 1960 йылда ба4ылып сы66ан «Баш6орт ш1ж1р1л1ре» тиг1н китабыны5 да бик ти8 арала таралып б2т229е хал6ыбы88ы5 98 ш1ж1р13е мен1н 6ы8ы63ыныуын к9р31т1.

У6ымышлы атай-олатай8арыбы8 7аил1 ш1ж1р13е л1 т282г1н. Шулар8ы5 бере3е бе88е5 гаил1 л1 3а6лан7ан.

!йле ырыуы ш1ж1р13е

!йле ырыуы – и5 борон7о 31м 628р1тле, данлы6лы ырыу8ар8ы5 бере3е. !йле баш6орттары ете ырыу8ан тор7ан: 1й, к981й, мыр8алар, 3ы87ы, дыуан, 6ошсо 31м 2п1й. Улар8ы5 т2п т2й1кл1г1н урыны — :ари8ел, !й, Й9р981н, Э4ем, Л1м18 буй8ары, Х18ерге Салауат, :ый7ы, М1сетле, Дыуан райондары, Сил1бе 2лк13е.

!йлел1р 9881рене5 ата-бабаларыны5 №ырдаръя буй8арынан йыл6ы 2й2р2 артынан килеп сы7ыу8ары ха6ында легендалар 32йл1й81р. Т2рки халы6тарыны5 9зб1к, т2р2км1н, 6ыр7ы8 милл1тт1ренд1 «1й» форма3ы осрай. !й81р сы7ышы буйынса борон7о у7ы88ар7а барып тоташа, хатта ырыу атама3ы ла У7ы88ы5 икенсе улыны5 исемен й2р2т1.

К981й81р ха6ында тарихта м17л9м1тт1р бар. !йт1йек, шайтан-к981й81р8е5 ата-бабалары – Кавказдан, т2р2км1н-к981й81р – Урта Азиянан килг1н тиг1н фекер81р бар. Дыуан 31м 6ошсо ырыу8ары Алтай8ан килг1н. №ы87ы мен1н 2п1й81р баш6орттар8ы5 бик борон7оларына 6айтып 6ала. 2п1й81р XVIII быуаттар8а утрау-утрау булып уры4 31м татар ауылдары ара3ында урынлаш6ан, шу7а ла телд1ренд1 98г1решт1р барлы66а килг1н.

Мине5 7аил1м тарихы

!с1йем я7ынан мине5 олатай8арым х18ерге М1сетле районы Я5ы Миш1р ауылында й1ш1г1н 31м й1ш1й. Был ауыл7а Миш1р исемле кеше ниге8 3ал7ан. Уны5 улы (т1меш бул7ан, ей1не Ни7м1тулла. Ни7м1тулла олатай8ы5 ете улы бул7ан- ?1йнулла, С1йетбаттал, Байыш, Байм2х1м1т, М2х1м1тзариф, Ф1йзулла 31м ?абдулнафи6. Ошо ете улдан тарал7ан б2г2нг2 ауыл кешел1ре. ?абдулнафи6тан Кинжабай, унан Фл9р1, унан мине5 1с1йем !мин1 тыу7ан.

?абдулнафи6 6артатай8ы5 исемен 6ы46артып Нафи6ов фамилия3ы китк1н. Нафи6овтар н14елен1н сы66ан к9ренекле кешел1р.

— ?абдулнафи6 6артатай Троицкий8а «Р1с9ли1» м18р1с13енд1 З1йнулла ишанда у6ып ауыл7а указлы м1зин булып 6айт6ан

— Кинжабай 6артатай Б2й2к Ватан 3у7ышында 6атнашып Берлин7аса барып етк1н

— Кинжабай 6артатай8ы5 6атыны ?а6ил1 15к1йем бер 98е бер нис1 норма 9т1п колхоз эшенд1 илленсе йылдар8а М1ск19г1 ВДНХ-7а к9рг18м1г1 барып 6айта

— Ай8ар бабайым федераль судья

! 1с1йемде5 ата3ыны5 исеме !н91р ул к9рше Исм17ил тиг1н ауылдан. Был ауыл7а ла ниге8 3алыусыны5 исеме бирелг1н. Уны5 улы Зиннур, унан Х1кимй1н, уны5 улы !н91р. Х1кимй1н 6артатай бик бай бул7ан. !лл1 к9пме аттары, 3ыйыр8ары, ва6 малдары. Шулай у6 с1скес (сеелка), иген киптергесе (веелка) 31м баш6а к2нк9реш 1йбер81ре бул7ан. Шуны5 2с2н 1929 йылда уны кулак тип б2т1 7аил13е, ту7ан-тыумасалары мен1н Магнитка 6ала3ы янына урман ки4ерг1 еб1рг1нд1р. 30-сы йылдар башында кире 6айтып колхоз7а инеп тимерсе булып эшл1п й2р2г1нд1 та7ын «халы6 дошманы» тип 6ул7а ал7андар. 1937 йылда Черниковка т2рм13енд1 ат6андар. Был ва6ытта 1с1йемде5 ата3ына бер нис1 ай 7ына бул7ан. :артатайымды илле йыл 9тк1с 1988 йылда 7ына а6ла7андар.

:артатайым я7ынан билд1ле ш1хест1р.

— Ф1н9р Байышев — :2рь1н китабын и5 беренсел1р81н булып баш6ортса7а т1ржем1 итк1н (2л1с1л1ре бер ту7ан)

— Исрафил Исм17илов Троицкий8а «Р1с9ли1» м18р1с13енд1 З1йнулла ишанда у6ып белем ал7ан (Зиннур8ы5 улы)

— :отдос Латыпов – летчик, Б2й2к Ватан 3у7ышында Советтар Союзы Геройы исеме бирелг1н

— Ахун ?айсин – Силәбе педагогия институты ректоры булып эшл1г1н

!с1йемд1р биш бала, бер малай 31м д9рт 6ы8.

И5 2лк1не Рафаэль бабайым, ул т2829се. Бер урында уты8 йылдан арты6 я6шы эшл1г1не 2с2н «Баш6ортостанды5 ат6а8ан7ан т2829се3е» тиг1н исем бирелг1н. Бабайымды5 бер улы Марат а7айым бар.

Икенсе бала Лениза 1бейем, ул 32н1ре буйынса хисапсы. !бейемде5 2с улы: Руслан, Р2ст1м, Айту7ан а7ай8арым бар.

2с2нс23е Р1мзи1 1бейем сит ил паспорттары эшл1й. Уны5 улы Азамат а7айым, 6ы8ы Г2лк1й

!с1йем !мин1 д9ртенсе бала. Ул Р1ми ?арипов исеменд1ге беренсе 3анлы Баш6орт республика гимназия-интернатында тарих ф1нен у6ыта. Бе8 ике бала а7айым Мора8ым 31м мин Алтынай.

Шулай у6 1с1йемде5 3е5ле3е !лфиә апайым бар, уны5 улыны5 исеме Иск1нд1р.

Йом7а6лау

Шулай итеп ш1ж1р15де беле9, ул тим1к ете быуыны5ды беле9, 7аил15де5 тарихын 2йр1не9, билд1ле ш1хест1ре мен1н танышыу.

Ш1ж1р1 71р1п теленд1 «а7ас» тиг1н 398. А7асты5 тамыры – 9тк1небе8, олоно – б2г2нг2б28, тарма6-бота6тары-кил1с1гебе8. №1р а7ас, 1лбитт1, ф161т 98 тамыры аша 7ына 3ут ала. А7ас ни тиклем ны7ыра6 31м т1р1нер1к тамырлана — шул тиклем мулыра6 3ут ала, ны7ыра6, сы8амлыра6, сифатлыра6 була, 6уйыра6 тарма6лана. Бота6тары ла 6е91тлер1к, 94ентел1ре л1 к2сл2р1к була. Бе88е5 7аил1 а7асы ла та7ын да к2сл2р1к, м23аб1тер1к булып 94ер тип уйлайым.

:улланыл7ан 181би1т

Салауат ?алин «Тел ас6ысы – халы6та»

Рим Й1н7ужин «Ш1ж1р1»

Раил Кузеев «Баш6орт ш1ж1р1л1ре»

:артатайым — Зиннуров !н91р Х1кимй1н улы

2л1с1йем — Зиннурова Фл9р1 Кинйәбай 6ы8ы






map